10. RTTY
Emisja RTTY
jest najstarszym systemem transmisji tekstu stosowanym w łącznościach amatorskich
i profesjonalnych. Używany jest w niej 5-bitowy kod Baudota. W łącznościach
amatorskich system rozpowszechnił się i zyskał dużą popularność dzięki dostępowi
do sprzętu dalekopisowego wycofywanego z systemów profesjonalnych. Wadami tego sprzętu
były znaczne rozmiary, ciężar i wytwatrzany prze nie hałas. Spowodowało to zastąpienie
go przez urządzenia komputerowe jeszcze w czasach przed opracowaniem i rozpowszechnieniem
się komputerów PC.
W emisji dalekopisowej (RTTY) stosowane jest kluczowanie
częstotliwości nadajnika - FSK - w ten sposób, że jedna z nich odpowiada poziomowi
logicznemu zera (space), a druga jedynki (mark). Stosowane są dwa zasadnicze sposoby
kluczowania: bezpośrednie kluczowanie częstotliwości w.cz. jednego z generatorów nadajnika
lub kluczowanie pomocniczej podnośnej akustycznej, która jest następnie doprowadzana do
wejścia akustycznego nadajnika SSB (w zakresie KF) lub FM (w zakresie UKF). Częstotliwością
spoczynkową - odpowiadającą wartości logicznej bitu stop - jest w obu przypadkach częstotliwość
sygnału mark. Częstotliwość sygnału space jest od niej oddalona o standardowy odstęp wynoszący
170, 425 lub 850 Hz. Proste układy dekoderów (konwerterów, modemów) RTTY rozpoznają jedynie
obecność jednego z tonów lub jego brak. W bardziej skomplikowanych układach dekodowana jest
naprzemienna obecność obydwu tonów, co pozwala na rozpoznanie zakłóceń i przekłamań, jednak
bez możliwości ich skorygowania. Dla wyeliminowania chociaż części zakłóceń w zakresach fal
krótkich stosowane są modemy filtrowe zawierające filtry dostrojone do częstotliwości
mark i space i eliminujące składowe sygnału zawarte pomiędzy nimi. Niedokładność dostrojenia
może spowodować przekłamania odbieranego sygnału. W słabiej zakłóconych zakresach fal
ultrakrótkich stosowane były często modemy wyposażone w pętle synchronizacji fazowej.
Były one mniej odporne na zakłócenia ale też trochę mniej krytyczne jeśli chodzi o
dokładność dostrojenia. Emisja RTTY została już od wielu lat wyparta z zakresów UKF przez
pakiet radio.
W celu ułatwienia korespondentowi dostrojenia się do sygnału
nadawanego na początku transmisji nadawany jest krótszy lub dłuższy ciąg znaków RY.
Stosowany w systemie dalekopisowym kod Baudota jest kodem 5-bitowym,
pozwalającym na przedstawienie jedynie 32 róznych znaków. Liczba ta jest niewystarczająca
dla przedstawienia liter, cyfr i niezbędnych znaków przestankowych. Zbiór znaków został
więc podzielony na dwie grupy: liter i cyfr (wraz ze znakami przestankowymi). Wybór
grupy odbywa się za pomocą dwóch specjalnych znaków przełączających: LITERY (ang. LETTERS)
i CYFRY (ang. FIGURES, w skrócie FIGS). Alfabet dalekopisowy jest jednak pomimo to ograniczony
i nie pozwala na przedstawienie zarówno dużych jak i małych liter.
W przypadku braku lub niskiego poziomu zakłóceń wystarczy jednorazowe
nadanie znaku przełączającego odpowiednio przed grupą liter lub cyfr. W warunkach komunikacji
radiowej znaki te mogą jednak ulec zakłóceniu dlatego też w wielu programach przewidziano
możliwość automatycznego powrotu do liter po odebraniu znaku odstępu (ang. unshift on
space).
Emisja dalekopisowa jest ciągle jeszcze bardzo popularna w zakresach
krótkofalowych, pomino rozpowszechnienia się innych bardziej złożonych i odporniejszych
na przekłamania systemów.
Dokładnego dostrojenia odbiornika do częstotliwości korespondenta
można dokonać zarówno w oknie wskaźnika widma (identycznie jak np. dla PSK31) jak
i za pomocą pokrętła precyzyjnego strojenia w odbiorniku. Autor programu zaleca jednak
korzystanie w pierwszym rzędzie z pokrętła strojenia odbiornika.
Kształt znacznika w oknie widma można zmienić ze strzałki
na linię posługując się punktem menu "View | Use stick cursor" ("Widok|linia jako znacznik").
Kompresor (procesor) sygnałów akustycznych może wprawdzie w pewnych warunkach poprawić
czytelność sygnału, jednak należy przyjąć jako regułę, że jest on na początek wyłączony i
włączany jedynie w miarę potrzeby.
W emisji RTTY stosuje się standardowo dolną wstęgę boczną oraz
odstęp pomiędzy sygnałami mark i space wynoszący 170 Hz. Częstotliwością spoczynkową
nadajnika jest częstoliwość sygnału mark, leżąca powyżej częstoliwości space. Dla uzyskania
prawidłowego położenia obydwu sygnałów należy w konfiguracji programu podać używaną
wstęgę boczną. W przypadku korzystania ze sterowania radiostacją za pomocą złącza CAT
program odczytuje automatycznie używaną wstęgę i dobiera właściwe położenie sygnałów w skali
częstotliwości.
Należy też zwrócić uwagę na wybór szerokości pasma przenoszenia
odbiornika. Wybór filtru o większej szerokości pasma pozwala na dostrajanaie programu
w szerszym zakresie bez konieczności przestrajania odbiornika. Niesie to jednak ze sobą
niebezpieczeństwo silniejszego wpływu zakłóceń. W przypadku silnych zakłóceń warto
więc włączyć filtr o wąskiej charakterystyce (filtr RTTY, FSK) o ile odbiornik jest w
niego wyposażony i o ile przewidziano w nim możliwość przełączenia w trakcie pracy SSB.
Na ilustracji poniżej przedstawiono wygląd wskaźnika widma przy włączeniu filtru
o szerokiej charakterystyce przenoszenia. W oknie widoczne są sygnały trzech stacji,
do których można się dostroić przez zaznaczenie sygnału myszą. W przykładzie
tym stacja jest dostrojona do sygnału leżącego po środku pasma.
Częstotliwości nadawania i odbioru odpowiadają wybranym w oknie widma.
Zaleca się takie dostrojenie odbiornika aby leżały one w pobliżu środka jego pasma przenoszenia
tzn. w zakresie 1000 - 1500 Hz. Odstęp częstotliwości mark i space można wybrać z rozwijanej
listy poniżej (pole "shift") lub lub wpisać bezpośrednio. Najczęściej stosowany jest
odstęp 170 Hz. Autor programu zaleca wypróbowanie odstępów większych np. 182 Hz, co czasami
poprawia odbiór. Najczęściej stosowana jest szybkość transmisji wynosząca 45,45 boda jednak
i tutaj przewidziano możliwość wyboru innych szybkości z listy. Rozwijana lista u dołu okna
pozwala na wybór alfabetu. 
Odbiór sygnałów RTTY wymaga dostrojenia odbiornika tak aby
znalazły się one w jego paśmie przenoszenia i były widoczne w okne widma, a
następnie zaznaczenia pożądanego sygnału w oknie za pomocą myszy (przez naciśnięcie
lewego klawisza). Po wybraniu stacji znacznik w oknie widma przyjmuje kształt dwóch
rombów oddalonych od siebie o podany uprzednio odstęp częstotliwości. Po zakończeniu
QSO operator może dostroić się do następnej stacji przez zaznaczenie jej sygnału w
oknie widma lub poprzez dostrojenie odbiornika tak aby wybrany sygnał znalazł się
w oknie w miejscu znacznika. 
