10. RTTY

  Emisja RTTY jest najstarszym systemem transmisji tekstu stosowanym w łącznoœciach amatorskich i profesjonalnych. Używany jest w niej 5-bitowy kod Baudota. W łącznoœciach amatorskich system rozpowszechnił się i zyskał dużą popularnoœć dzięki dostępowi do sprzętu dalekopisowego wycofywanego z systemów profesjonalnych. Wadami tego sprzętu były znaczne rozmiary, ciężar i wytwatrzany prze nie hałas. Spowodowało to zastąpienie go przez urządzenia komputerowe jeszcze w czasach przed opracowaniem i rozpowszechnieniem się komputerów PC.

    W emisji dalekopisowej (RTTY) stosowane jest kluczowanie częstotliwoœci nadajnika - FSK - w ten sposób, że jedna z nich odpowiada poziomowi logicznemu zera (space), a druga jedynki (mark). Stosowane są dwa zasadnicze sposoby kluczowania: bezpoœrednie kluczowanie częstotliwoœci w.cz. jednego z generatorów nadajnika lub kluczowanie pomocniczej podnoœnej akustycznej, która jest następnie doprowadzana do wejœcia akustycznego nadajnika SSB (w zakresie KF) lub FM (w zakresie UKF). Częstotliwoœcią spoczynkową - odpowiadającą wartoœci logicznej bitu stop - jest w obu przypadkach częstotliwoœć sygnału mark. Częstotliwoœć sygnału space jest od niej oddalona o standardowy odstęp wynoszący 170, 425 lub 850 Hz. Proste układy dekoderów (konwerterów, modemów) RTTY rozpoznają jedynie obecnoœć jednego z tonów lub jego brak. W bardziej skomplikowanych układach dekodowana jest naprzemienna obecnoœć obydwu tonów, co pozwala na rozpoznanie zakłóceń i przekłamań, jednak bez możliwoœci ich skorygowania. Dla wyeliminowania chociaż częœci zakłóceń w zakresach fal krótkich stosowane są modemy filtrowe zawierające filtry dostrojone do częstotliwoœci mark i space i eliminujące składowe sygnału zawarte pomiędzy nimi. Niedokładnoœć dostrojenia może spowodować przekłamania odbieranego sygnału. W słabiej zakłóconych zakresach fal ultrakrótkich stosowane były często modemy wyposażone w pętle synchronizacji fazowej. Były one mniej odporne na zakłócenia ale też trochę mniej krytyczne jeœli chodzi o dokładnoœć dostrojenia. Emisja RTTY została już od wielu lat wyparta z zakresów UKF przez pakiet radio.

    W celu ułatwienia korespondentowi dostrojenia się do sygnału nadawanego na początku transmisji nadawany jest krótszy lub dłuższy ciąg znaków RY.

    Stosowany w systemie dalekopisowym kod Baudota jest kodem 5-bitowym, pozwalającym na przedstawienie jedynie 32 róznych znaków. Liczba ta jest niewystarczająca dla przedstawienia liter, cyfr i niezbędnych znaków przestankowych. Zbiór znaków został więc podzielony na dwie grupy: liter i cyfr (wraz ze znakami przestankowymi). Wybór grupy odbywa się za pomocą dwóch specjalnych znaków przełączających: LITERY (ang. LETTERS) i CYFRY (ang. FIGURES, w skrócie FIGS). Alfabet dalekopisowy jest jednak pomimo to ograniczony i nie pozwala na przedstawienie zarówno dużych jak i małych liter.
    W przypadku braku lub niskiego poziomu zakłóceń wystarczy jednorazowe nadanie znaku przełączającego odpowiednio przed grupą liter lub cyfr. W warunkach komunikacji radiowej znaki te mogą jednak ulec zakłóceniu dlatego też w wielu programach przewidziano możliwoœć automatycznego powrotu do liter po odebraniu znaku odstępu (ang. unshift on space).
    Emisja dalekopisowa jest ciągle jeszcze bardzo popularna w zakresach krótkofalowych, pomino rozpowszechnienia się innych bardziej złożonych i odporniejszych na przekłamania systemów.

    Dokładnego dostrojenia odbiornika do częstotliwoœci korespondenta można dokonać zarówno w oknie wskaŸnika widma (identycznie jak np. dla PSK31) jak i za pomocą pokrętła precyzyjnego strojenia w odbiorniku. Autor programu zaleca jednak korzystanie w pierwszym rzędzie z pokrętła strojenia odbiornika.
    Kształt znacznika w oknie widma można zmienić ze strzałki na linię posługując się punktem menu "View | Use stick cursor" ("Widok|linia jako znacznik"). Kompresor (procesor) sygnałów akustycznych może wprawdzie w pewnych warunkach poprawić czytelnoœć sygnału, jednak należy przyjąć jako regułę, że jest on na początek wyłączony i włączany jedynie w miarę potrzeby.
    W emisji RTTY stosuje się standardowo dolną wstęgę boczną oraz odstęp pomiędzy sygnałami mark i space wynoszący 170 Hz. Częstotliwoœcią spoczynkową nadajnika jest częstoliwoœć sygnału mark, leżąca powyżej częstoliwoœci space. Dla uzyskania prawidłowego położenia obydwu sygnałów należy w konfiguracji programu podać używaną wstęgę boczną. W przypadku korzystania ze sterowania radiostacją za pomocą złącza CAT program odczytuje automatycznie używaną wstęgę i dobiera właœciwe położenie sygnałów w skali częstotliwoœci.
    Należy też zwrócić uwagę na wybór szerokoœci pasma przenoszenia odbiornika. Wybór filtru o większej szerokoœci pasma pozwala na dostrajanaie programu w szerszym zakresie bez koniecznoœci przestrajania odbiornika. Niesie to jednak ze sobą niebezpieczeństwo silniejszego wpływu zakłóceń. W przypadku silnych zakłóceń warto więc włączyć filtr o wąskiej charakterystyce (filtr RTTY, FSK) o ile odbiornik jest w niego wyposażony i o ile przewidziano w nim możliwoœć przełączenia w trakcie pracy SSB. Na ilustracji poniżej przedstawiono wygląd wskaŸnika widma przy włączeniu filtru o szerokiej charakterystyce przenoszenia. W oknie widoczne są sygnały trzech stacji, do których można się dostroić przez zaznaczenie sygnału myszą. W przykładzie tym stacja jest dostrojona do sygnału leżącego po œrodku pasma.



    Dobierając poziom mocy nadajnika należy zwrócić uwagę aby nie przekroczyć granicy dopuszczalnej dla pracy ciągłej. Dopuszczalne wartoœci mocy nadajnika dla różnych rodzajów emisji podane są w jego instrukcji.

    Wyboru rodzaju emisji dokonuje się w menu lub w polu emisji w linii informacyjnej. Parametry konfiguracyjne można wprowadzić wybierając punkt "Mode settings" ("Parametry"). Otwierane jest wówczas następujące okno dialogowe:

    Częstotliwoœci nadawania i odbioru odpowiadają wybranym w oknie widma. Zaleca się takie dostrojenie odbiornika aby leżały one w pobliżu œrodka jego pasma przenoszenia tzn. w zakresie 1000 - 1500 Hz. Odstęp częstotliwoœci mark i space można wybrać z rozwijanej listy poniżej (pole "shift") lub lub wpisać bezpoœrednio. Najczęœciej stosowany jest odstęp 170 Hz. Autor programu zaleca wypróbowanie odstępów większych np. 182 Hz, co czasami poprawia odbiór. Najczęœciej stosowana jest szybkoœć transmisji wynosząca 45,45 boda jednak i tutaj przewidziano możliwoœć wyboru innych szybkoœci z listy. Rozwijana lista u dołu okna pozwala na wybór alfabetu.
    Pole "Inverted" ("Odwrócenie") pozwala na odwrócenie położenia częstotliwoœci mark i space w stosunku do położenia standardowego, np. w przypadku niezgodnoœci wstęg bocznych u korespondentów. Położenie tonów mark i space po stronie niskiej częstotliwoœci jest dobierane przez MixW automatycznie w zależnoœci od podanej wstęgi bocznej tak aby ich położenie po stronie w.cz. odpowiadało normie. Zmiany położenia w trakcie pracy można dokonać także za pomocą menu "Mode|Inverted" ("Emisja|Odwrócenie").
    Pole AFC służy do włączenia lub wyłączenia automatyki dostrojenia. Automatyka może być pomocna w łącznoœci ze stacją o niedostatecznie stabilnej częstotliwoœci lub w trakcie pracy w kółeczku gdy częstotliowoœci stacji różnią się lekko między sobą. Automatyka dostrojenia nie jest jednak tak niezbędna jak w przypadku emisji wąskopasmowych np. PSK31. Po zaznaczeniu pola "Snap" ("chwytaj") częstliwoœci nadawania i odbioru są sobie równe. Jedynie w przypadku œledzenia częstotliwoœci niestabilnej stacji należy utrzymać stałą częstoliwoœć nadawania, niezależną od częstotliwoœci odbioru.
    Zaznaczenie pola "Unshift on space" powoduje automatyczny powrót do liter po odebraniu znaku odstępu - interpretowanego jako koniec słowa.
    Użytkownik programu może zdefiniować cztery zestawy parametrów, które są następnie wybierane za pomocą przycisków Set1 - Set4.
    W przypadku sterowania radiostacji poprzez złącze CAT MixW może dobierać automatycznie należyty układ tonów bez koniecznoœci deklarowania przez operatora wstęgi bocznej. Automatyka jest włączana za pomocą menu "Configure | Spectrum | Auto" ("Konfiguracja|Widmo|Automatyka"):

    Odbiór sygnałów RTTY wymaga dostrojenia odbiornika tak aby znalazły się one w jego paœmie przenoszenia i były widoczne w okne widma, a następnie zaznaczenia pożądanego sygnału w oknie za pomocą myszy (przez naciœnięcie lewego klawisza). Po wybraniu stacji znacznik w oknie widma przyjmuje kształt dwóch rombów oddalonych od siebie o podany uprzednio odstęp częstotliwoœci. Po zakończeniu QSO operator może dostroić się do następnej stacji przez zaznaczenie jej sygnału w oknie widma lub poprzez dostrojenie odbiornika tak aby wybrany sygnał znalazł się w oknie w miejscu znacznika.

    Tekst przeznaczony do nadania należy wpisać do okna nadawczego (znajduje się ono pomiędzy oknem odbiorczym i wskaŸnikiem widma). Tekst może zawierać jedynie duże litery, cyfry i następujące znaki przestankowe: - ( ) $ ! " / : ? . Po włączeniu nadajnika za pomocą przycisku T/R, klawisza Pause/Break lub pola TX/RX w linii informacyjnej rozpoczyna się transmisja. Operator może w dalszym ciągu dopisywać tekst w oknie nadawczym. W celu zakończenia transmisji należy nacisnąć przycisk T/R lub jeden z pozostałych, wymienionych elementów. W trakcie transmisji wskaŸnik widma nie jest aktualizowany.
    Wysterowanie nadajnika należy dobrać powiększają je aż do momentu kiedy nie będzie już powodować wzrostu mocy wyjœciowej a następnie zmniejszając je do uzyskania połowy tej mocy. Zapewnia to stosunkowo czysty sygnał bez zniekształceń nieliniowych. O ile znaleziony eksperymentalnie poziom mocy przekracza dopuszczalną, podaną w instrukcji moc dla pracy ciągłej należy zredukować moc wyjœciową do wartoœci podanej w instrukcji.

---

---

Wydanie z dn. 06.07.2001.
© Prawa autorskie Krzysztof Dąbrowski, OE1KDA.